Yaren
New member
- Katılım
- 8 Mar 2024
- Mesajlar
- 338
- Puanları
- 0
Prof. Mahmut Akşit Kimdir? Bilim, Mühendislik ve Toplumsal Eşitsizlikler Üzerinden Bir Değerlendirme
Bir bilim insanının hayatını anlatırken yalnızca hangi üniversiteden mezun olduğunu, kaç makalesi bulunduğunu ya da hangi görevlerde çalıştığını sıralamak kolaydır. Fakat bana göre asıl ilginç soru şudur: Bir insanın bilim dünyasındaki yolculuğunu yalnızca bireysel yetenekleriyle açıklamak ne kadar mümkün? Kimlerin iyi eğitim alma fırsatı bulduğu, kimlerin mühendislik gibi alanlara yönlendirildiği, kimlerin aile sorumlulukları nedeniyle kariyerine ara vermek zorunda kaldığı ve akademik kurumların hangi toplumsal normlarla şekillendiği de bu hikâyenin parçası değil midir?
Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit'in kariyeri tam da bu açıdan üzerinde düşünmeye değer bir örnek sunuyor. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Akşit'in kişisel olarak toplumsal cinsiyet, ırk veya sınıf eşitsizliklerini savunduğunu ya da bu konularda belirli görüşlere sahip olduğunu gösteren güvenilir bir kaynak bulunmadığı için, aşağıdaki değerlendirme onun kişiliğine yönelik varsayımlardan değil, kariyerinin içinde bulunduğu bilimsel ve toplumsal yapıların analizinden hareket ediyor.
Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit kimdir?
Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit, 1967 yılında Denizli'de doğdu. 1991'de Boğaziçi Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü'nden mezun oldu. Daha sonra ABD'deki Rensselaer Polytechnic Institute'ta makine ve havacılık mühendisliği alanında 1993 yılında yüksek lisansını, 1998 yılında doktorasını tamamladı. Akademik kariyerinin yanı sıra General Electric'in kurumsal Ar-Ge merkezinde yaklaşık on yıl çalıştı ve burada araştırma mühendisi, kıdemli araştırmacı, Static Seals Manager ve Advanced Seals Research Team Leader gibi görevlerde bulundu. 2001'de Türkiye'ye dönerek Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü'nde Enerji Sistemleri Mühendisliği bölüm başkanlığı yaptı; 2003'ten itibaren Sabancı Üniversitesi'nde mekatronik mühendisliği alanında akademik çalışmalarını sürdürdü. 2004'te doçent, 2015'te profesör oldu.
Akşit'in mesleki uzmanlığı özellikle uçak motorları, gaz ve buhar türbinleri, sızdırmazlık teknolojileri, ısı transferi ve ileri mühendislik sistemleri etrafında şekilleniyor. Türkiye'de savunma ve havacılık sanayisinin gelişiminde de önemli görevler üstlendi. Türkiye Bilimler Akademisi'nde yayımlanan biyografik bölümde 60'ın üzerinde patentinin, yaklaşık 150 bilimsel makale, bildiri ve çeşitli NASA/NATO teknik raporlarının bulunduğu belirtiliyor.
Burada bir başka ayrıntıya da dikkat etmek gerekiyor. "Mahmut Akşit" adı Türkiye'de aynı isimli farklı akademisyenlere karşılık gelebiliyor. Örneğin Gebze Teknik Üniversitesi'nde görev yapan Dr. Öğr. Üyesi Mahmut Akşit, malzeme bilimi ve nanoteknoloji alanında çalışan farklı bir akademisyendir; termoelektrik malzemeler, nano boyutlu malzemeler ve nano seramikler üzerine araştırmalar yürütmektedir. Bu yazı, kamuoyunda özellikle havacılık ve motor teknolojileriyle tanınan Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit hakkındadır.
Başarı yalnızca bireysel yetenek meselesi midir?
Akşit'in kariyerine bakıldığında bireysel akademik başarı açıkça görülüyor. Fakat sosyolojik açıdan daha geniş bir soru sormak gerekiyor: Aynı yeteneklere sahip insanların hepsi benzer fırsatlara ulaşabiliyor mu?
Bir öğrencinin iyi bir üniversiteye girebilmesi; ailesinin ekonomik durumundan yaşadığı bölgeye, okulunun niteliğinden yabancı dil öğrenme imkânına kadar pek çok faktörün etkisi altındadır. Özellikle mühendislik ve temel bilimler gibi yüksek eğitim maliyeti, güçlü matematik altyapısı, yabancı dil ve uluslararası hareketlilik gerektiren alanlarda ekonomik ve kültürel sermaye önemli hale gelir.
Pierre Bourdieu'nun kültürel sermaye yaklaşımı burada açıklayıcıdır. Bir öğrencinin yalnızca maddi imkânlara değil, akademik dünyanın nasıl çalıştığını bilen bir aileye, yabancı dil becerisine, kitaplara, bilgisayara, özel derslere veya akademik çevrelere erişime sahip olması da avantaj sağlayabilir.
Akşit'in Boğaziçi Üniversitesi'nden mezun olması ve ardından ABD'de doktora yapması, uluslararası bilimsel ağlara erişim açısından önemli bir eğitim yolculuğuna işaret ediyor. Ancak bunu "başarısının nedeni sınıfsal ayrıcalıktır" şeklinde yorumlamak doğru olmaz. Elimizde çocukluk koşulları veya ailesinin ekonomik durumu hakkında böyle bir hüküm kurmamızı sağlayacak yeterli veri bulunmuyor. Buradaki mesele Akşit'i sınıfsal bir kategoriye yerleştirmek değil; bilimsel başarıların ortaya çıktığı yapısal koşulları sorgulamak.
Mühendislik dünyasında toplumsal cinsiyet neden önemli?
Akşit'in uzmanlık alanı olan makine, havacılık ve motor mühendisliği, tarihsel olarak erkeklerin yoğun olduğu meslek alanları arasında bulunuyor. Bu durum "erkekler mühendislikte daha başarılıdır" gibi biyolojik veya doğal bir açıklamayla ele alınamaz.
UNESCO'nun STEM alanlarına ilişkin verileri, mühendislik, imalat ve inşaat alanlarında kadınların yükseköğretim mezunları içindeki payının 2015'ten bu yana yalnızca sınırlı biçimde arttığını gösteriyor. G20 ülkelerinde bu alanlardaki mezunların yaklaşık yüzde 26'sı kadın, yüzde 74'ü erkek.
Dolayısıyla burada yalnızca "kadınlar neden mühendisliği seçmiyor?" diye sormak eksik kalıyor. Daha önemli sorular şunlar:
Bir kız çocuğuna küçük yaşlardan itibaren hangi meslekler yakıştırılıyor?
Bir erkek çocuğunun makine söküp takması merak olarak görülürken kız çocuğunun aynı davranışı neden daha az teşvik edilebiliyor?
Üniversitede kadın mühendislerin karşılaştığı görünmez önyargılar kariyer kararlarını etkiliyor mu?
Bir laboratuvar veya mühendislik şirketinin çalışma kültürü kadınlar için erkeklerle aynı ölçüde kapsayıcı mı?
Bunlar yalnızca kadınların sorunu değildir. Bilimsel kurumların tamamının sorunudur.
Kadınların deneyimine empatiyle bakmak neden gerekli?
Toplumsal cinsiyet eşitsizliğini tartışırken kadınların yaşadığı deneyimleri "kişisel hassasiyet" olarak görmek yerine sosyal yapıların sonuçları olarak değerlendirmek daha açıklayıcıdır.
Örneğin Türkiye üzerine OECD'nin 2025 değerlendirmesi, kadınların erkeklerden ortalama olarak günde yaklaşık dört saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yaptığını belirtiyor. OECD ayrıca Türkiye'de annelerin yüzde 96'sının birincil bakım veren konumunda olduğunu, babalarda bu oranın yalnızca yüzde 2 olduğunu aktarıyor.
Bu rakamlar bize önemli bir şey söylüyor: Bir kadın mühendis veya akademisyen yalnızca işyerindeki görevleriyle yaşamıyor. Evde çocuk bakımı, yaşlı bakımı, yemek, temizlik ve aile içi organizasyon gibi görünmeyen işler de kariyerini etkileyebiliyor.
Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 2024 tahminlerine göre dünya çapında 708 milyon kadın, ücretsiz bakım sorumlulukları nedeniyle işgücünün dışında kalıyor. Erkeklerde bu sayı 40 milyon olarak tahmin ediliyor.
Burada kadınların deneyimine empatik yaklaşmak, bütün kadınların aynı şeyi yaşadığını iddia etmek anlamına gelmez. Bekâr bir kadın akademisyen ile çocuklu bir kadın akademisyenin deneyimi aynı olmayabilir. Büyükşehirde yaşayan yüksek gelirli bir mühendis ile düşük gelirli bir kadın işçinin karşılaştığı sorunlar da aynı değildir.
Tam tersine, toplumsal cinsiyet meselesini doğru anlamanın yolu bu farklılıkları görmekten geçer.
Erkekler bu tartışmada nasıl çözümün parçası olabilir?
Erkeklerin toplumsal cinsiyet eşitsizliği tartışmasındaki rolünü yalnızca "kadınların yaşadığı sorunları dinlemek" ile sınırlamak da yeterli değildir. Erkekler özellikle akademi, mühendislik, şirket yönetimleri ve kamu kurumlarında karar alma gücüne sahip oldukları durumlarda somut değişikliklerin aktörü olabilir.
Örneğin bir erkek yönetici;
işe alımlarda daha şeffaf kriterler oluşturabilir,
kadın mühendislerin teknik sorumluluklara erişimini destekleyebilir,
bakım iznini yalnızca kadın çalışanların kullanacağı bir hak gibi görmeyebilir,
toplantılarda kadınların fikirlerinin görünür olmasını sağlayabilir,
mentorluk ve terfi süreçlerinde kayırmacılığı azaltabilir,
Bir bilim insanının hayatını anlatırken yalnızca hangi üniversiteden mezun olduğunu, kaç makalesi bulunduğunu ya da hangi görevlerde çalıştığını sıralamak kolaydır. Fakat bana göre asıl ilginç soru şudur: Bir insanın bilim dünyasındaki yolculuğunu yalnızca bireysel yetenekleriyle açıklamak ne kadar mümkün? Kimlerin iyi eğitim alma fırsatı bulduğu, kimlerin mühendislik gibi alanlara yönlendirildiği, kimlerin aile sorumlulukları nedeniyle kariyerine ara vermek zorunda kaldığı ve akademik kurumların hangi toplumsal normlarla şekillendiği de bu hikâyenin parçası değil midir?
Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit'in kariyeri tam da bu açıdan üzerinde düşünmeye değer bir örnek sunuyor. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Akşit'in kişisel olarak toplumsal cinsiyet, ırk veya sınıf eşitsizliklerini savunduğunu ya da bu konularda belirli görüşlere sahip olduğunu gösteren güvenilir bir kaynak bulunmadığı için, aşağıdaki değerlendirme onun kişiliğine yönelik varsayımlardan değil, kariyerinin içinde bulunduğu bilimsel ve toplumsal yapıların analizinden hareket ediyor.
Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit kimdir?
Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit, 1967 yılında Denizli'de doğdu. 1991'de Boğaziçi Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü'nden mezun oldu. Daha sonra ABD'deki Rensselaer Polytechnic Institute'ta makine ve havacılık mühendisliği alanında 1993 yılında yüksek lisansını, 1998 yılında doktorasını tamamladı. Akademik kariyerinin yanı sıra General Electric'in kurumsal Ar-Ge merkezinde yaklaşık on yıl çalıştı ve burada araştırma mühendisi, kıdemli araştırmacı, Static Seals Manager ve Advanced Seals Research Team Leader gibi görevlerde bulundu. 2001'de Türkiye'ye dönerek Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü'nde Enerji Sistemleri Mühendisliği bölüm başkanlığı yaptı; 2003'ten itibaren Sabancı Üniversitesi'nde mekatronik mühendisliği alanında akademik çalışmalarını sürdürdü. 2004'te doçent, 2015'te profesör oldu.
Akşit'in mesleki uzmanlığı özellikle uçak motorları, gaz ve buhar türbinleri, sızdırmazlık teknolojileri, ısı transferi ve ileri mühendislik sistemleri etrafında şekilleniyor. Türkiye'de savunma ve havacılık sanayisinin gelişiminde de önemli görevler üstlendi. Türkiye Bilimler Akademisi'nde yayımlanan biyografik bölümde 60'ın üzerinde patentinin, yaklaşık 150 bilimsel makale, bildiri ve çeşitli NASA/NATO teknik raporlarının bulunduğu belirtiliyor.
Burada bir başka ayrıntıya da dikkat etmek gerekiyor. "Mahmut Akşit" adı Türkiye'de aynı isimli farklı akademisyenlere karşılık gelebiliyor. Örneğin Gebze Teknik Üniversitesi'nde görev yapan Dr. Öğr. Üyesi Mahmut Akşit, malzeme bilimi ve nanoteknoloji alanında çalışan farklı bir akademisyendir; termoelektrik malzemeler, nano boyutlu malzemeler ve nano seramikler üzerine araştırmalar yürütmektedir. Bu yazı, kamuoyunda özellikle havacılık ve motor teknolojileriyle tanınan Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit hakkındadır.
Başarı yalnızca bireysel yetenek meselesi midir?
Akşit'in kariyerine bakıldığında bireysel akademik başarı açıkça görülüyor. Fakat sosyolojik açıdan daha geniş bir soru sormak gerekiyor: Aynı yeteneklere sahip insanların hepsi benzer fırsatlara ulaşabiliyor mu?
Bir öğrencinin iyi bir üniversiteye girebilmesi; ailesinin ekonomik durumundan yaşadığı bölgeye, okulunun niteliğinden yabancı dil öğrenme imkânına kadar pek çok faktörün etkisi altındadır. Özellikle mühendislik ve temel bilimler gibi yüksek eğitim maliyeti, güçlü matematik altyapısı, yabancı dil ve uluslararası hareketlilik gerektiren alanlarda ekonomik ve kültürel sermaye önemli hale gelir.
Pierre Bourdieu'nun kültürel sermaye yaklaşımı burada açıklayıcıdır. Bir öğrencinin yalnızca maddi imkânlara değil, akademik dünyanın nasıl çalıştığını bilen bir aileye, yabancı dil becerisine, kitaplara, bilgisayara, özel derslere veya akademik çevrelere erişime sahip olması da avantaj sağlayabilir.
Akşit'in Boğaziçi Üniversitesi'nden mezun olması ve ardından ABD'de doktora yapması, uluslararası bilimsel ağlara erişim açısından önemli bir eğitim yolculuğuna işaret ediyor. Ancak bunu "başarısının nedeni sınıfsal ayrıcalıktır" şeklinde yorumlamak doğru olmaz. Elimizde çocukluk koşulları veya ailesinin ekonomik durumu hakkında böyle bir hüküm kurmamızı sağlayacak yeterli veri bulunmuyor. Buradaki mesele Akşit'i sınıfsal bir kategoriye yerleştirmek değil; bilimsel başarıların ortaya çıktığı yapısal koşulları sorgulamak.
Mühendislik dünyasında toplumsal cinsiyet neden önemli?
Akşit'in uzmanlık alanı olan makine, havacılık ve motor mühendisliği, tarihsel olarak erkeklerin yoğun olduğu meslek alanları arasında bulunuyor. Bu durum "erkekler mühendislikte daha başarılıdır" gibi biyolojik veya doğal bir açıklamayla ele alınamaz.
UNESCO'nun STEM alanlarına ilişkin verileri, mühendislik, imalat ve inşaat alanlarında kadınların yükseköğretim mezunları içindeki payının 2015'ten bu yana yalnızca sınırlı biçimde arttığını gösteriyor. G20 ülkelerinde bu alanlardaki mezunların yaklaşık yüzde 26'sı kadın, yüzde 74'ü erkek.
Dolayısıyla burada yalnızca "kadınlar neden mühendisliği seçmiyor?" diye sormak eksik kalıyor. Daha önemli sorular şunlar:
Bir kız çocuğuna küçük yaşlardan itibaren hangi meslekler yakıştırılıyor?
Bir erkek çocuğunun makine söküp takması merak olarak görülürken kız çocuğunun aynı davranışı neden daha az teşvik edilebiliyor?
Üniversitede kadın mühendislerin karşılaştığı görünmez önyargılar kariyer kararlarını etkiliyor mu?
Bir laboratuvar veya mühendislik şirketinin çalışma kültürü kadınlar için erkeklerle aynı ölçüde kapsayıcı mı?
Bunlar yalnızca kadınların sorunu değildir. Bilimsel kurumların tamamının sorunudur.
Kadınların deneyimine empatiyle bakmak neden gerekli?
Toplumsal cinsiyet eşitsizliğini tartışırken kadınların yaşadığı deneyimleri "kişisel hassasiyet" olarak görmek yerine sosyal yapıların sonuçları olarak değerlendirmek daha açıklayıcıdır.
Örneğin Türkiye üzerine OECD'nin 2025 değerlendirmesi, kadınların erkeklerden ortalama olarak günde yaklaşık dört saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yaptığını belirtiyor. OECD ayrıca Türkiye'de annelerin yüzde 96'sının birincil bakım veren konumunda olduğunu, babalarda bu oranın yalnızca yüzde 2 olduğunu aktarıyor.
Bu rakamlar bize önemli bir şey söylüyor: Bir kadın mühendis veya akademisyen yalnızca işyerindeki görevleriyle yaşamıyor. Evde çocuk bakımı, yaşlı bakımı, yemek, temizlik ve aile içi organizasyon gibi görünmeyen işler de kariyerini etkileyebiliyor.
Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 2024 tahminlerine göre dünya çapında 708 milyon kadın, ücretsiz bakım sorumlulukları nedeniyle işgücünün dışında kalıyor. Erkeklerde bu sayı 40 milyon olarak tahmin ediliyor.
Burada kadınların deneyimine empatik yaklaşmak, bütün kadınların aynı şeyi yaşadığını iddia etmek anlamına gelmez. Bekâr bir kadın akademisyen ile çocuklu bir kadın akademisyenin deneyimi aynı olmayabilir. Büyükşehirde yaşayan yüksek gelirli bir mühendis ile düşük gelirli bir kadın işçinin karşılaştığı sorunlar da aynı değildir.
Tam tersine, toplumsal cinsiyet meselesini doğru anlamanın yolu bu farklılıkları görmekten geçer.
Erkekler bu tartışmada nasıl çözümün parçası olabilir?
Erkeklerin toplumsal cinsiyet eşitsizliği tartışmasındaki rolünü yalnızca "kadınların yaşadığı sorunları dinlemek" ile sınırlamak da yeterli değildir. Erkekler özellikle akademi, mühendislik, şirket yönetimleri ve kamu kurumlarında karar alma gücüne sahip oldukları durumlarda somut değişikliklerin aktörü olabilir.
Örneğin bir erkek yönetici;
işe alımlarda daha şeffaf kriterler oluşturabilir,
kadın mühendislerin teknik sorumluluklara erişimini destekleyebilir,
bakım iznini yalnızca kadın çalışanların kullanacağı bir hak gibi görmeyebilir,
toplantılarda kadınların fikirlerinin görünür olmasını sağlayabilir,
mentorluk ve terfi süreçlerinde kayırmacılığı azaltabilir,